Kanuni — kodi mesjetar që ende ndihet në Shqipërinë moderne

Pak gjëra e zbulojnë shpirtin e vjetër të maleve të veriut si Kanuni — një tërësi ligjesh zakonore që i qeverisi malësitë për shekuj me radhë pa asnjë gjykatë e pa asnjë ligj të shkruar. Për udhëtarin nuk është send muzeu, por një çelës: kupton Kanunin dhe kupton pse i zoti i shtëpisë të trajton si diçka të shenjtë, pse kullat prej guri kanë dritare kaq të vogla dhe pse veriu është kaq krenar.

Çfarë ishte Kanuni

Kanuni — më i njohuri Kanuni i Lekë Dukagjinit, sipas një fisniku të shekullit XV — ishte ligj zakonor gojor: rregulla për familjen, pronën, martesën, mikpritjen dhe nderin, të mësuara përmendësh e të përcjella brez pas brezi, jo të shkruara. Qeverisi fiset malësore të veriut, nga Dukagjini e Shkodra deri në luginat e Thethit e të Kelmendit, në shekujt e gjatë kur pushteti qendror mezi arrinte në male. U vu më në fund në letër në fillim të shekullit XX nga prifti françeskan Shtjefën Gjeçovi.

Idetë që mbijetuan

Dy koncepte ende e formësojnë Shqipërinë e përditshme:

• Besa — fjala e dhënë, një premtim i pathyeshëm. Të mbash besën është maja e nderit.
• Mikpritja — pritja e mikut si detyrë e shenjtë. Kanuni e vinte mikun mbi shtëpinë; udhëtari mbrohej pa kushte, edhe i huaj, edhe armik.

I ndien drejtpërdrejt edhe sot: kafeja që s'e refuson dot, familja që ngul këmbë të rrish për darkë, ndjesia se të qenit mik peshon vërtet.

Kapitulli i errët — dhe sot

Kanuni kodifikoi edhe gjakmarrjen: vrasje për nder që paguheshin me vrasje të tjera, familje të mbërthyera në rrathë që i mbyllnin burrat brenda kullave për siguri. Komunizmi e shtypi krejt sistemin; disa gjaqe rishfaqen në vitet '90 të vështira. Sot gjakmarrja është e rrallë dhe në tkurrje, e kufizuar në raste të izoluara në veriun e largët — jo diçka që e ndesh vizitori.

Ku e ndien

Ngjitu në Alpet e veriut — Theth, Valbonë, malësitë e Shkodrës. Kullat prej guri, koleksionet e vogla të trashëgimisë në fshatrat malore dhe mbi të gjitha mikpritja që takon në shteg janë jehona e gjallë e Kanunit. Eja me kureshtje e me sjellje të mirë, dhe malet të hapen.