Iso-polifonia — tradita vokale e listuar nga UNESCO në Shqipërinë jugore

Ka një çast në një tubim të jugut shqiptar — një dasmë, një festival, një tryezë e gjatë pas darkës — kur disa burra shikohen në sy, një zë ngjitet vetëm, një tjetër përgjigjet, dhe poshtë tyre pjesa tjetër e grupit ulet mbi një notë të vetme të mbajtur që duket sikur ngrihet nga vetë toka. Ai zë i mbajtur është isoja, dhe muzika e ndërtuar mbi të, iso-polifonia shqiptare, u shpall Kryevepër e UNESCO-s e Trashëgimisë Jomateriale të Njerëzimit në vitin 2005.

Si funksionon

Është këngë me shumë zëra pa dirigjent dhe, në formën më të pastër, pa vegla. Një këngëtar — marrësi — mban melodinë dhe rrëfimin. I dyti, kthyesi, përgjigjet dhe zbukuron. Të gjithë të tjerët mbajnë ison, zërin e vazhdueshëm që i jep stilit emrin dhe gravitetin e tij të çuditshëm. Këngët flasin për dashurinë, kurbetin, vajin dhe betejat e vjetra, dhe loja e zërave mund të shkojë në dy, tre a katër pjesë.

Toske dhe labe

Mbizotërojnë dy stile krahinore. Polifonia toske, nga fushat e qytetet e jugut rreth Përmetit dhe Korçës, priret të jetë më e butë e më lirike, me ison e kënduar mbi një zanore të ngrohtë e të hapur. Polifonia labe, nga vendi më i ashpër i Labërisë pas Vlorës dhe Kurveleshit, është më e egër dhe më dramatike, duke shtuar ndonjëherë një zë të katërt "hedhës". Sapo t'i kesh dëgjuar të dyja, e ndien ndryshimin para se ta emërtosh.

Ku ta dëgjosh

Zemra e gjallë është jugu i thellë: Përmeti, Gjirokastra, Vlora, Tepelena dhe fshatrat e Kurveleshit. Mundësia më e mirë është festivali folklorik që mbahet periodikisht në kalanë mbi kodër të Gjirokastrës, që mbledh ansamble nga gjithë krahina, por mund ta kapësh edhe në një dasmë, në një ditë feste ose thjesht në një tavernë ku rakia ka shkrirë tryezën në këngë. Nuk është send muzeu — është ende, vërtet, mënyra si këndojnë njerëzit këtu.